Nowak: Carska filiżanka

Epifania to pojęcie określające zstąpienie bóstwa między ludzi, objawienie, wytrącenie z obiegu codzienności, oraz tytuł pierwszego rozdziału najnowszej książki Michała Głowińskiego – Carska filiżanka. Dla głównego bohatera tego zbioru trzynastu opowiadań jest ona momentem, w którym zatrzymuje się i spogląda przez ramię wstecz. Dokonuje oceny i wartościuje ciąg wydarzeń, który, nie bez najgłębszych doznań i emocji niekiedy skrajnie odbiegających od stanu bezpiecznej równowagi, złożył się na dotychczasowe życie i ukształtował jego osobowość.

Pamięć to wielki wypełniony po brzegi kocioł – tak przynajmniej definiuje ją główny bohater, który jest tu jednocześnie narratorem. Ze sfery wspomnień przenosi się w czasie do lat najbardziej odległych, aż do swojego dzieciństwa pod okupacją niemiecką i późniejszej młodości – czasu studiów, pracy i życia codziennego w kuriozum powojennej rzeczywistości Polski Ludowej.

Akcja utworu rozgrywa się na dwóch płaszczyznach czasowych: w fabule opowiadań powstających w pracowni głównego bohatera oraz wśród przeszłych wydarzeń, na przestrzeni kilku, jakże istotnych dla jego późniejszych losów, dekad. Czynnikami determinującymi kolejne opowieści stają się ważne dlań przedmioty, rozmowy po latach z przypadkowymi osobami, muzyka – wszystko to, w równym stopniu zaskakujące, co tajemnicze, powoduje „wybudzenia” rozpoczynające kolejne introspekcyjne wyprawy w głąb siebie, w miejsce, w którym ukonstytuowała się osobowość, tj. w przeszłość.

Czy pod podszewką każdej demokracji ukrywa się przemoc? O tym nowy numer Res Publiki. Kup już teraz w naszej internetowej księgarni.

Przeszłość, którą narrator definiuje jako pochodną świadomości, a niekiedy nawet fantazji, w tym przypadku jest życiem rozciągającym się na tle wydarzeń ubiegłego stulecia. Na scenie historycznych dramatów: okresu sanacji, II wojny światowej, czasów sowieckiego socjalizmu, ważą się losy bohaterów poszczególnych opowiadań – jego pierwszej miłości z czasów studenckich, Niemca uwięzionego w obozie koncentracyjnym z powodu orientacji seksualnej, anarchistycznego rusycysty, zubożałej arystokratycznej nauczycielki języka francuskiego i innych, którzy odcisnęli swoje piętno na życiu głównego bohatera.

Książka Michała Głowińskiego – profesora nauk humanistycznych, teoretyka literatury, krytyka literackiego i powieściopisarza –  jest życiowym podsumowaniem porte-parole autora, przeznaczonym nie tylko dla tych potrafiących i mogących identyfikować się z przywoływanymi w opowiadaniach wydarzeniami, lecz także dla młodszych pokoleń, które – energiczne, zuchwałe, niepokorne – nie odczuły jeszcze na sobie działania biologicznych skutków starości. Carska filiżanka jest podróżą przez życie głównego bohatera, którego droga, już na starcie naznaczona stygmatami niemieckiej okupacji, semickim pochodzeniem, problemem identyfikacji z otoczeniem i w konsekwencji samotnością, dzięki doświadczeniu i uzyskanemu z czasem dystansowi, w finale pozwala mu zdobyć się na swobodną deliberację  nad kruchością życia i zależnością od losowych w istocie wydarzeń.

Michał Głowiński, Carska filiżanka, Wydawnictwo Wielka Litera, Warszawa 2016

Tomasz Nowak